ΠΟΝΤΙΑΚΗ :Η πλησιέστερη προς την αρχαία ελληνική διάλεκτος

Του Βασίλη Γ. Χατζηθεοδωρίδη Μ.Α. παιδαγωγού-συγγραφέα

Περιφέρεται στον τοπικό Τύπο (27.5.2011) ισχυρισμός με τίτλο «Η κυβέρνηση θεωρεί τα ποντιακά ξένη γλώσσα», με ενδιαφέρουσα επιπολαιότητα, για τον απλούστατο λόγο ότι, αν η γλώσσα αυτή είναι ξένη, τότε είναι ξένος –κατά πάσα πιθανότητα-και ο λαός που την ομιλεί επί 3.000 χρόνια. Με άλλα λόγια σημαίνει ότι οι Πόντιοι μπορεί να είναι αλλοδαποί. Πρόκειται για ιστορικό και λογικό εκτροχιασμό, προερχόμενο από τη σύγκρουση της επιπολαιότητας με προπέτεια, για να χρησιμοποιηθούν οι ηπιότεροι όροι. Για την ακρίβεια της ανακρίβειας, γίνεται παραπομπή στη διαδικτυακή «Ανοικτή Διακυβέρνηση» htt://opengov.gr, σύμφωνα με την οποία η ποντιακή γλώσσα καταχωρίζεται σε πίνακα ξένων γλωσσών, μετά από την πρώτη και δεύτερη μητρική γλώσσα, μεταξύ άλλων και η ποντιακή ως ξένη γλώσσα για τους υποψηφίους κατάληψης «καίριων θέσεων ευθύνης στον κυβερνητικό και κρατικό μηχανισμό».

Η σημερινή περίπτωση παραπέμπει στο αμίμητο στιγμιότυπο της ελληνικής Βουλής, τα πρώτα χρόνια, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή και την άφιξη στην Ελλάδα των προσφύγων της Μ. Ασίας μεταξύ των οποίων και των Ποντίων και συγκεκριμένα τον Ιανουάριο του 1928, σύμφωνα με το οποίο ο τότε ο δικηγόρος και βουλευτής από την Αλωνίσταινα της Αρκαδίας Θεόδωρος Τουρκοβασίλης (1891-1975), που διετέλεσε μάλιστα γερουσιαστής, Υπουργός Δικαιοσύνης και Παιδείας,    σε συζήτηση στη Βουλή, μαζί με τους βουλευτές Μπουμπούλη και Αποστολίδη, αποκάλεσαν τους Ποντίους πρόσφυγες τουρκόσπορους.

Έδωσε αφορμή στον επίσης δικηγόρο, Υπουργό Κεντρικής Μακεδονίας και Μακεδονίας –Θράκης, Λεωνίδα Ιασονίδη (1884-1959), να απευθυνθεί στον Τουρκοβάσίλη λέγοντας:

«Κύριε συνάδελφε, δυστυχώς ατυχήσατε! Θα μου επιτρέψετε να σας θυμίσω ότι εγώ είμαι πρόσφυξ Πόντιος και λέγομαι Λεωνίδας και μάλιστα  Ιασονίδης. Δυστυχώς εσείς, κύριε συνάδελφε, είστε Τουρκοβασίλης!». Ξεκαρδίστηκαν στα γέλια οι «βουλευόμενοι».

Οι Πόντιοι είναι Έλληνες άποικοι των Ιώνων, των Μεγαρέων, των Αρκάδων κλπ. Η Σινώπη θεωρείται η αρχαιότερη ελληνική αποικία στα παράλια του Ευξ. Πόντου, κτισμένη από τους Μιλησίους το 800 π.Χ. Οι κάτοικοί της εποίκισαν στη συνέχεια την Τραπεζούντα, τα Κοτύωρα και την Κερασούντα. Ακολούθησε η εποίκιση των άλλων πόλεων.

Από την απομόνωση λόγω ελλείψεως μέσων επικοινωνίας, όχι μόνο με την μητροπολιτική Ελλάδα επί πολλούς αιώνες, αλλά και μεταξύ τους, διαμορφώθηκε στην περιοχή η ελληνική διάλεκτος του Πόντου.

Κατά τον γλωσσολόγο Α. Α. Παπαδόπουλο, Ακαδημαϊκό, συντάκτη του Λεξικού της Ποντιακής Διαλέκτου (1.200 σελ.), αυτή  χωρίζεται με φωνητικά κριτήρια σε δυο ομάδες. Τη μεσημβρινή με τα ιδιώματα της Σινώπης, της Αμισού, της Κερασούντας, της Νικόπολης, της Ινέμπολης, της Οινόης και της Τρίπολης και την ημιβόρειο των Κοτυώρων, Σάντας, Σουρμαίνων, Όφη, Τραπεζούντας, Σεμενίου και Χαλδίας.

Κατά τον επίσης γλωσσολόγο Μανώλη Τριανταφυλλίδη η ποντιακή διάλεκτος διακρίνεται σε ομάδες: α) της Οινόης, Άνω Αμισού, Σινώπης και Ινέμπολης, στα νοτιοδυτικά, β) της Τραπεζούντας, Κερασούντας, Τρίπολης, Ματσούκας, Όφη, Ριζούντας, Σουρμένων και Λιβεράς στα ανατολικά και γ) της Αργυρούπολης, Νικόπολης, Σάντας, Κρώμνης κ.ά. στα νοτιοανατολικά.

Βασικά την καταγωγή της οφείλει στην εξέλιξη της κοινής ελληνικής των αλεξανδρινών χρόνων. Διατηρεί στοιχεία της βυζαντινής, ενσωματωμένα με την δωρική και την αιολική διάλεκτο, καθώς και της λατινικής, αραβικής και τουρκικής γλώσσας.

Όσοι ασκούν εξουσία σ’ αυτή τη χώρα, πολιτική και οικονομική, πνευματική και καλλιτεχνική, κεντρική ή περιφερειακή, είναι ατόπημα να εκφράζουν αμφιβολίες, ερωτηματικά, απορίες και διλήμματα για λόγους επικοινωνιακούς, σχετικά με την καταγωγή της γλώσσας των Ποντίων. Είναι το λιγότερο σαν να αμφισβητούν την καταγωγή της  δικής τους γλώσσας.

Καλούνται να μας πουν πόση απόσταση χωρίζει την ποντιακή που ακολουθεί από την ελληνική και πόση από την αρβανίτικη και τη βλάχικη γλώσσα:

«Νέπε Γιάννε, -είπα τον- σ’κώσον τ’ ωμία σ’ και άκ’σον!

Ε, ουρανέ μ’, εσύ εξέρτς τ’ αλλωνών τα καρδίας,

Άκ’σον εσύ παράπονα, άκ’σον παρακαλίας.

Τη γειτονά σ’ η κοιλία όντες πονεί, εσύ τρίψον τ’ εσόν.

Τον οκνέαν έστειλαν’ ατον σα ξύλα κ’ εφορτώθεν τ’ όρος.

Να ξεραίνεται και να μαραίνεται όποιος λέει ψέμματα».

Και για να μην πλανώνται κάποιοι εντός και εκτός του Ελληνικού Κοινοβουλίου, υπενθυμίζεται ότι η ποντιακή είναι η αρχαιότερη ίσως διάλεκτος της ελληνικής γλώσσας.

Η σχετική γεωγραφική και γλωσσική απομόνωση του Πόντου, οδήγησε στη διατήρηση αρκετών αρχαϊκών στοιχείων, όπως:

. της αρχαίας προφοράς του η ως ε, π.χ. πεγάδιν (πηγάδι), εμέτερον (ημέτερον),

. της αρχαίας προφοράς του ω ως ο, όπου η Κοινή ελληνική έχει ου, π.χ. χωνίν (χωνί), ζωμίν (ζουμί), καρβώνι (κάρβουνο).

Η διάλεκτος χρησιμοποιεί:

. Τα  ψιλά σύμφωνα (κ,π,τ) αντί δασέων (χ,φ,θ), (επίδραση από την Ιωνική), π.χ. χτίζω αντί κτίζω, ασπαλίζω αντί ασφαλίζω, φτενόν αντί φθηνον.

. την κατάληξη της ονομαστικής των ουδετέρων ονομάτων σε –ιον, π.χ. καρφία αντί καρφιά, χωρίον αντί χωριό,

. την κατάληξη των θηλυκών επιθέτων σε –ος, π.χ. η άνοστος, η έμορφος.

. τη μετάπτωση της κατάληξης της γενικής του ενικού αριθμού των αρσενικών ονομάτων από -ον σε -ος. Π.χ. ο νέον τη νέονος, ο πάππον - τη πάππονος, ο λύκον - τη λύκονος.

. την κατάληξη της προστακτικής των ρημάτων σε –ον, π.χ. γράψον, άψον (του ρ. άπτω, ποίσον (του ρ. ποιώ),

 ασυνίζητους τύπους, π.χ. καρδία ( καρδιά), παιδία (παιδιά).

Επίσης σχηματίζει:

. Τη μέση φωνή των ρημάτων σε –ούμαι, π.χ. σκοτούμαι, στεφανούμαι,

. τον αόριστο της παθητικής φωνής σε –θα, π.χ. εγαπέθα (αγαπήθηκα), εγεννέθεν (γεννήθηκε),

. την προστακτική του αορίστου σε –θετε, π.χ. εγαπέθετε, εθυμέθες,

Διατηρεί και:

. Αρχαϊκά στοιχεία στο λεξιλόγιο, π.χ. σεύτελον (τεύτλον), ξύγαλαν (οξύ γάλα = γιαούρτι).

. το γένος ονομάτων, π.χ. η τραγωδία (το τραγούδι).

Τέλος διαφοροποιεί φθόγγους και γράμματα, όπως:

. το α που προφέρεται μεταξύ ι και α (π.χ. όλα),

.  το ο που προφέρεται μεταξύ ε και ο (π.χ. τελόνω=τελειώνω),

.  το δασύ στην προφορά σ (π.χ. σκίζω),

.  το τραχύ στην προφορά χ (χαιρετώ),

.  το παχύ στην προφορά ξ (ξύνω (χύνω),

.  το παχύ στην προφορά ψ (ψή ή ψύ (ψυχή).

Βασικές πηγές:

-          Παπαδοπούλου Α. Ανθ., Ιστορική Γραμματική της Ποντιακής Διαλέκτου, εκδ. Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Αθήναι 1955,

-          Παπαδοπούλου Α. Ανθ., Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντιακής Διαλέκτου, εκδ. Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Α΄ και Β΄ τόμοι (σελ. 1.100),  Αθήναι 1958,

-          Τομπαΐδη Δημ., Συμπλήρωμα στο Ιστορικό Λεξικό της Ποντιακής Διαλέκτου Α.Α. Παπαδοπούλου, εκδ. Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, Αθήνα 2002,

-          Νικοπολιτίδη Δημ., Λεξικόν της Ποντιακής Διαλέκτου, εκδ. Αφων Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη 2011.